Следното поскапување на лебот можеби веќе започнало. Не во пекарниците, не во супермаркетите, туку илјадници километри подалеку, на земјоделските површини каде што производителите одлучуваат колку ќе посеат и дали воопшто можат да си дозволат доволно ѓубриво. Она што денес изгледа како проблем со транспортот, енергијата и воените конфликти, утре може да се претвори во повисоки цени на брашното, маслото, месото и млечните производи. А најнепријатниот дел од оваа приказна е што последиците можат да пристигнат со задоцнување, токму кога потрошувачите ќе помислат дека најголемиот инфлациски притисок поминал.
Светските пазари веќе испраќаат предупредувачки сигнали. Според најновите податоци на Организацијата за храна и земјоделство на Обединетите нации (ФАО), глобалниот индекс на цените на храната во септември достигнал 136 поени, што е раст од 1,5 проценти во однос на август и 5,8 проценти на годишно ниво. Тоа е највисокото ниво во речиси четири години. Зад просечниот раст, сепак, се кријат многу поголеми промени кај одделни производи. Житарките поскапеле за 5,1 процент за само еден месец, а шеќерот за 6,1 процент.
Но, вистинската опасност не е само во тоа колку храната чини денес, туку колку ќе чини нејзиното производство утре.
Најновата анализа на S&P Global, предупредува дека нарушувањата во снабдувањето со енергенти и земјоделски суровини преку Ормускиот Теснец создаваат услови за нова глобална прехранбена криза. Проблемот е многу поширок од поскапувањето на нафтата. Природниот гас е важна суровина за производство на азотни ѓубрива, дизелот ги движи земјоделските машини, а транспортот ги поврзува производителите со светските пазари. Кога сите овие трошоци растат истовремено, производството на храна станува поскапо уште пред да започне жетвата.
Колку е сериозна состојбата покажува и фактот дека Обединетите нации се обидуваат да обезбедат посебен механизам за транспорт на ѓубрива низ Ормускиот Теснец. Според „Ројтерс“, пред војната низ овој морски премин се транспортирала приближно една третина од уреата со која се тргува на светскиот пазар. Претставникот на ОН, Жорже Мореира да Силва, предупреди дека одложувањето на договорот за транспорт може да значи пропуштање на сезоната за сеидба, со сериозни последици врз земјоделската продуктивност.
Токму тука се наоѓа најголемиот ризик за 2027 година. Земјоделецот кој денес плаќа прескапо ѓубриво може да одлучи да употреби помала количина. Тоа ќе му ги намали трошоците во моментот, но може да го намали и приносот по неколку месеци. Ако таква одлука донесат милиони земјоделци, последиците повеќе нема да бидат индивидуални, туку глобални. Помалото производство може да создаде недостиг на одредени земјоделски производи и нов притисок врз цените.
Дека ова не е само теоретска опасност покажуваат и податоците на Светската банка. Во септемврискиот извештај за глобалната прехранбена сигурност се наведува дека од јуни до средината на септември 2026 година цените на житарките пораснале за 18 проценти, на пченката за 26 проценти, а на пченицата за 22 проценти. Истовремено, институцијата нагласува дека глобалните залихи на храна засега се генерално доволни.
Тоа е навидум противречна ситуација: светот има храна, но таа станува поскапа. Причината е што цената не зависи само од количината што е произведена, туку и од трошоците за производство, достапноста на суровините, транспортните рути и очекувањата на трговците. <Cite ref=”turn530506news5″/>
Дополнителна неизвесност носат климатските промени. Светската програма за храна предупредува дека временскиот феномен Ел Нињо може да биде меѓу најсилните досега забележани, со потенцијални последици за земјоделското производство во повеќе региони. Сушите, поплавите и екстремните температури не ги погодуваат сите култури подеднакво, но можат да создадат истовремени проблеми кај повеќе големи производители. Во такви услови, дури и земјите со стабилно домашно производство стануваат почувствителни на случувањата на меѓународните пазари. <Cite ref=”turn530506news8″/>
Особено загрижува што ризиците се надоврзуваат еден на друг. Поскапата енергија го зголемува трошокот за ѓубрива, недостигот од ѓубрива може да ги намали приносите, неповолните временски услови дополнително го ограничуваат производството, а нарушените транспортни правци ја зголемуваат цената на испораката. На крајот, сите овие трошоци можат да завршат во една единствена бројка – цената што потрошувачот ја плаќа на каса.
За Македонија ова е особено важно прашање. Домашните цени на храната не се формираат изолирано од меѓународните пазари. Увозните суровини, енергенти, добиточна храна и готови прехранбени производи се канали преку кои глобалните поскапувања можат да се пренесат и во домашната економија.
На пример, поскапувањето на пченката и другите житни култури не мора да остане ограничено на лебот и брашното. Пченката е важна компонента во исхраната на добитокот, што значи дека повисоките цени на добиточната храна со одредено задоцнување можат да се одразат и врз производството на месо, млеко и јајца. Слично, повисоките цени на растителните масла и шеќерот влијаат врз трошоците на голем број производители на преработена храна.
Сепак, не значи дека сите производи ќе поскапат истовремено или со ист интензитет. Септемвриските податоци на ФАО покажуваат дека, додека житарките и шеќерот бележеле значителен раст, меѓународниот индекс на цените на месото се намалил за 1,1 процент, а на млечните производи за 0,1 процент. Тоа потврдува дека пазарните движења се различни и дека општите предупредувања за поскапување не треба автоматски да се толкуваат како најава за идентичен раст на сите цени.
Постои и уште една важна разлика: растот на светските берзански цени не се пренесува веднаш и во целост врз малопродажните цени. Домашното производство, залихите, долгорочните договори, конкуренцијата меѓу трговците и движењето на девизните курсеви можат да го ублажат или да го одложат ефектот. Затоа, од сегашните меѓународни податоци не може веродостојно да се пресмета за колку точно би поскапела потрошувачката кошничка во Македонија.
Организацијата за економска соработка и развој и ФАО, во своите долгорочни анализи, посочуваат дека повисоките трошоци за енергија и ѓубрива можат да имаат посилно влијание врз цените во 2027 отколку во 2026 година. Во нивното неповолно сценарио, реалните цени на ѓубривата би биле 29 проценти над основното сценарио во 2026 и 17 проценти во 2027 година.
Прашањето, затоа, веќе не е само дали храната ќе поскапи, туку дали светот ќе успее навреме да ги намали трошоците и да ги стабилизира синџирите на снабдување пред тие да се претворат во послаби жетви и повисоки цени.
За потрошувачите, најголемата опасност е токму временското задоцнување. Ценовниот шок може да започне на поле во една земја, да помине низ фабрика и транспортен центар во друга, а дури по неколку месеци да стигне на полиците во македонските маркети.
Извор: Пари.мк
