Пишува: Ленче Николовска
Најновиот податок од анализите на Платежната агенција дека само 30% од државните земјоделски субвенции завршуваат како директна инвестиција во земјоделското за модернизација на производството е крајно загрижувачки. Останатите 70 проценти се трошат ненаменски, но тука приказната добива два парадоксални правци. За вистинските земјоделци субвенцијата е чиста инфузија за исплатливост на производството и преживување на земјоделското стопанство. Од друга страна, пак, ја имаме јавната тајна за „викенд-земјоделците“ и профитерите. Тоа се луѓе кои земјата ја гледаат само како дополнителен, лесен извор на пари, па со државните фондови купуваат лични автомобили, организираат прослави, одмори…И додека вистинскиот производител го остава здравјето на нивата, некој друг со парите од истата државна помош се луксузира.
Како да се стави крај на овој начин на трошење на земјоделските субвенции и како тие да имаат развоен ефект? Не мора да измислуваме ништо, доволно е да го препишеме моделот на Австрија и Словенија, земји кои направија совршена и јасна разлика меѓу социјална поддршка за живот на село и професионален аграр.
Првата лекција која ја учиме од нив е нивната стратегија за рурален развој. Овие држави не ги кријат социјалните и демографските мерки под превезот на производство. Напротив, тие воведоа посебни годишни субвенции за луѓето кои едноставно одлучиле да живеат, да останат и да ги одржуваат своите имоти во руралните и планинските подрачја. Ова е чист фиксен доход по хектар што ја чува заедницата жива и го спречува иселувањето. Дополнително, во Австрија постои строг лимит од максимум 100.000 евра за основни плаќања по фарма, со цел да се спречи големите агро-бизниси да ги користат сите пари на сметка на малите семејни стопанства. Со тоа, државата легално му помага на човекот да опстане на село, без да го обврзува со одредено производство.
Втората, уште поважна лекција, е суровиот професионализам во поделбата на земјоделските субвенции. За разлика од кај нас, во Австрија и Словенија парите се строго наменски и се доделуваат исклучиво за предаден финален продукт, за модернизација, нови технологии, трактори и системи за наводнување.
Таму контролата е немилосрдна. Словенечкиот и австрискиот систем користат софистицирани сателитски снимки и детални сметководствени фактури за секој исплатен цент. Никому не може да му падне на памет со аграрни фондови да купува личен луксуз, бидејќи дигиталниот систем веднаш ќе ја открие злоупотребата, а казните се огромни — од долгогодишна забрана за субвенции до кривичен прогон. Покрај тоа, во согласност со европските правила за транспарентност, двете земји секоја година јавно ги објавуваат имињата на сите корисници и точната намена за која ги добиле парите. Кога сè е јавно и на увид на граѓаните, просторот за шверцерски „викенд-земјоделци“ е рамен на нула.
Време е сериозно да се размисли за примена на ваков модел и кај нас во Македонија. Ни треба радикален, европски пресврт и развојна компонента на субвенциите. Крајно време е да воведеме модел кој чесно ќе му помогне на семејството да остане и да живее во село, но исто толку строго ќе бара секој денар наменет за производство да заврши на нивата, а не на плажа.
