Најновите податоци од Европската Унија покажуваат драматичен пад на увозот на азотни ѓубрива во јануари. Увозот падна на само 179.877 тони, што е помалку од 16 проценти од минатогодишното ниво од речиси 1,2 милиони тони. Главната причина за ова е воведувањето на Механизмот за прилагодување на јаглеродната граница (CBAM), познат и како данок на увоз на CO₂, кој ќе се применува и за увоз на ѓубрива од 2026 година, објави Аграројт.
Според предлогот на Европската комисија, земјоделците би можеле да купуваат одредени увезени ѓубрива поевтино во иднина. Брисел предлага едногодишна суспензија на царинските давачки и даноците за увоз на CO₂ за неколку клучни азотни ѓубрива и суровини за нивно производство, како што се амонијакот и уреата.
„Суспензијата на царинските давачки ќе се однесува на сите земји освен Русија и Белорусија и ќе се спроведува преку квоти без царина“, објави Комисијата. Се проценува дека околу 60 милиони евра увозни давачки ќе останат неплатени.
Заштита на индустријата или дополнителен товар за земјоделците?
Сепак, увозот на ѓубрива од Русија веќе е оптоварен со дополнителни високи царински давачки од минатата година, што практично го запре претходно силниот прилив на руски ѓубрива на европскиот пазар.
CBAM треба да обезбеди увезените производи да подлежат на иста цена на емисиите на CO₂ како и стоките произведени во ЕУ. Целта е да се заштитат европските производители на ѓубрива од поевтин увоз од земји без данок на CO₂ и со пониски цени на гасот, но и да се спречи преместување на производството надвор од Унијата.
Сепак, сегашниот развој на ситуацијата покажува дека растечките трошоци и цени на ѓубривата сериозно ги оптоваруваат земјоделците. Особено загрижувачки е фактот што цените на житото нагло паднаа, додека трошоците за производство останаа високи, што дополнително ја влошува веќе затегнатата финансиска состојба на фармите.
Азотните ѓубрива во Европа не само што станаа многу поретки, туку и значително поскапи. Земјоделското здружение Копа-Когека предупредува дека трошоците за нив сочинуваат помеѓу 15 и 30 проценти од вкупните трошоци за производство на фармите. Веќе во јануари 2026 година, цените на азотот беа за околу 25 проценти повисоки од просекот за 2024 година.
Азотот сочинува речиси половина од вкупната потрошувачка на ѓубрива во ЕУ, при што до неодамна повеќе од една третина доаѓа од увоз . Иако увозот се зголеми на околу 2,37 милиони тони во декември 2025 година, тоа не беше доволно за да се стабилизира пазарот на долг рок. Залихите кај трговците и производителите, според информациите од здружението Копа-Когека, покриваат само 45 до 50 проценти од потребите за претстојната жетва.
Дали воопшто вреди да се инвестира во квалитетот на пченицата?
Со оглед на високите цени, земјоделците може да ја намалат употребата на ѓубрива, што би можело да го отежни постигнувањето нормални приноси. Дополнителен проблем е состојбата на пазарот: цените на сточната пченица и јачменот од жетвата во 2025 година во текот на поголемиот дел од економската година (јули – јуни) беа блиску или дури и над цената на мелничката пченица.
Ова го поставува прашањето за профитабилноста на примената на азотни ѓубрива во одгледувањето пченица, бидејќи тие го зголемуваат и приносот и содржината на протеини. Доколку поголемиот удел на протеини на пазарот не донесе повисока откупна цена во споредба со сточните житарки, дополнителните инвестиции во ѓубрење стануваат економски под знак прашалник.
Зголемувањето на трошоците дополнително ќе ги оптовари финансиите на европските земјоделци и ќе им го отежни ублажувањето на последиците од слабите приноси или природните катастрофи. Ова би можело дополнително да ја ослабне конкурентноста на европските житарки на светскиот пазар.
Во Франција, комбинацијата од неколку фактори ја наведува аналитичката фирма „Аргус Медиа“ да процени дека земјата би можела да ја заврши економската 2025/26 година со најголемите залихи на пченица во последните две децении – тренд што би можел да продолжи и во 2026/27 година.
Земјоделците бараат преиспитување на системот
Европскиот земјоделски сектор се спротивстави на CBAM поради неизвесност околу трошоците. Трошоците на CBAM за увезени ѓубрива се пресметуваат со одземање на слободните единици за емисии од реалните емисии. Доколку не се достапни реални податоци, се применуваат стандардни вредности.
Единиците за слободни емисии постепено ќе се намалуваат помеѓу 2026 и 2034 година, во согласност со укинувањето на бесплатните дозволи за европските производители според Системот за тргување со емисии на ЕУ (EU-ETS).
Постојат два главни методи на пресметка: едниот базиран на реалните емисии, а другиот на стандардните вредности објавени од ЕУ. Засега, увозниците очекуваат да се потпираат на стандардните вредности на краток рок, бидејќи методот што користи реални податоци бара детални годишни податоци за суровините и вкупното производство на сите ѓубрива во даден производствен процес и погон.
Во време кога цените на житарките се под притисок, а трошоците за производство растат, прашањето за ѓубривата станува клучно за опстанокот и конкурентноста на европското земјоделство. Дали предложените мерки ќе донесат вистинско олеснување или само краткорочен одмор, ќе покаже следната сезона.
извор: Agroklub.rs
