Европската Унија влегува во една од најнеизвесните и најжестоките буџетски дебати во својата историја. Додека Европската комисија ги крои контурите на новиот повеќегодишен буџет за периодот 2028–2034 година, земјоделскиот сектор се наоѓа пред сериозен предизвик. Традиционалната Заедничка земјоделска политика (CAP), која со децении беше симбол на европската финансиска стабилност и безбедност на храната, се соочува со радикални трансформации и големи кратења.
Новите геополитички реалности – потребата за зголемени инвестиции во одбраната, безбедноста и технолошката конкурентност – го пренасочуваат фокусот на Брисел, оставајќи ги европските фармери во голема неизвесност.
Тектонски промени: Кратења до 30% и укинување на наменските фондови
Првичните предлози и проекции што доаѓаат од Брисел бурно ги брануваат земјите-членки. Најголемиот страв на земјоделскиот сектор произлегува од два клучни аспекти на новата буџетска архитектура:
- Кратење на вкупниот земјоделски колач: Се проценува дека вкупните средства наменети за земјоделството на ниво на цела ЕУ би можеле да претрпат кратење од околу 30%. За одделни земји-членки, во зависност од нивната развиеност, ова би значело директен пад на земјоделските субвенции меѓу 20% и 22%, додека кај рибарството кратењата најавуваат уште подрастични соочувања.
- Воведување на национални „мега-фондови“: Европската комисија предлага досегашните строго наменски фондови за земјоделство да се укинат и да се спојат со кохезионите пари во еден заеднички национален фонд. Тоа значит дека парите за субвенции веќе нема да бидат „осигурани во посебна фиока“ во Брисел. Земјоделскиот сектор ќе мора внатрешно, во рамките на сопствените држави, да се бори за буџет против инфраструктурните, социјалните и енергетските проекти.
Сојуз на незадоволните: Колку губат регионалните лидери?
Овој предлог за кроење на буџетот предизвика итен и координиран отпор на терен. Блок од 17 земји-членки на ЕУ веќе испрати заедничко официјално писмо до Брисел во кое бараат целосно зачувување на досегашниот буџет за Заедничката земјоделска политика.
Како конкретен пример за огромните финансиски поместувања се токму пресметките за земјите од нашиот поширок регион:
- Хрватска очекува драстичен пад: Наместо досегашните загарантирани речиси 5 милијарди евра наменети строго за земјоделскиот сектор, хрватскиот аграр според новите пресметки би имал на располагање само околу 3,7 до 3,9 милијарди евра за седумгодишниот период. Ова претставува директна загуба од над една милијарда евра за хрватските фармери.
- Словенија со намалени позиции: Словенечкиот аграр се соочува со слична судбина. Додека во тековниот период земјата менаџираше со вкупно 1,8 милијарди евра за земјоделска политика, новите буџетски проекции предвидуваат пад кој на словенечките земјоделци им гарантира минимум од само околу 1,34 милијарди евра за директна доходна поддршка.
Државите предупредуваат дека ваквиот буџетски маневар директно ќе ја загрози егзистенцијата на милиони рурални семејства и ќе предизвика егзодус на младите од селата. Главниот аргумент на незадоволните земји е дека стабилното финансирање на аграрот веќе не е само економско прашање, туку прашање од национална безбедност и стратешка автономија во снабдувањето со храна.
Што донесува иднината за европските фармери?
Додека големите нето-уплаќачи во буџетот на ЕУ (како Германија, Холандија и нордиските земји) притискаат за помала потрошувачка и воведување на т.н. „зелени услови“ за секој добиен европски денар, земјоделските здруженија најавуваат бурни месеци на преговори.
Европскиот аграр се наоѓа на крстосница. Кроењето на новиот буџет во Брисел јасно покажува дека времето на лесни и загарантирани европски субвенции полека завршува. Фармерите ширум Унијата ќе мора да се подготват за период на помала финансиска поддршка, зголемена бирократија на национално ниво и тешка битка за докажување дека производството на храна мора да остане врвен приоритет на Европа.
Што добиваат земјите од полноправното членство?
И покрај актуелните најави за кратења кои предизвикуваат незадоволство, позицијата на земјите-членки во рамките на Заедничката земјоделска политика нуди огромни предности кои земјите надвор од Унијата ги немаат. Полноправното членство во ЕУ на земјоделците им носи три клучни столбови на поддршка:
- Директна доходна помош (стабилност): Најголемиот дел од европските пари оди за директни плаќања по хектар или грло добиток, што на фармерите им гарантира сигурен минимален приход за покривање на основните трошоци, без оглед на пазарните шокови.
- Отворен пазар без бариери: Членството овозможува пласман на земјоделските производи на огромниот заеднички европски пазар од над 450 милиони потрошувачи, целосно ослободен од царини, даночни препреки и сложени гранични процедури.
- Огромни фондови за рурален развој: Покрај директните субвенции, на располагање се милијарди евра за модернизација на фармите, набавка на современа механизација, дигитализација на аграрот и задржување на младите во руралните средини преку специјални старт-ап грантови.
- Субвенциите се исплаќаат во точно утврдени и строги рокови во годината, бидејќи Брисел врши строг мониторинг
